Fræðsla og forvarnir

Fræðsla og forvarnir > Hjarta- og æðakerfið > Greinar > Blóðþrýstingur
Blóðþrýstingur
Með blóðþrýstingi er átt við þrýsting í slagæðum líkamans. Blóðþrýstingur er nauðsynlegur til að viðhalda blóðrás til líffæra. Hjartað dælir blóðinu um æðakerfið og blóðþrýstingur ræðst einkum af dælustarfinu eða samdráttarkrafti hjartans og mótstöðu æðakerfisins. Blóðþrýstingur mælist hæstur við samdrátt hjartans þegar blóði er dælt út í slagæðarnar. Það kallast efri mörk blóðþrýstings eða slagbilsþrýstingur. Lægstur mælist blóðþrýstingur meðan hjartað slakar á til fyllingar. Þá mælast neðri mörk blóðþrýstingsins eða hlébilsþrýstingur. Við blóðþrýstingsmælingar eru ávallt skráð tvö gildi, t.d. 130/80 og eru tölurnar miðaðar við þann þrýsting sem þarf til að lyfta kvikasilfurssúlu í tiltekna hæð í millimetrum.

Eðlileg hækkun blóðþrýstings

Blóðþrýstingur er breytilegur og getur jafnvel breyst frá einu hjartaslagi til annars. Það er eðlilegt, að blóðþrýstingur hækki við reynslu og við ýmiss konar streitu og andlega spennu, en hann er lægstur í hvíld. Í svefni geta gildi verið helmingi lægri en þegar fólk er vakir. Blóðþrýstingur hækkar oft með hækkandi aldri, a.m.k. efri mörk og það getur orðið til vandræða.

Háþrýstingur

Of hár blóðþrýstingur leiðir til aukins álags á æðakerfið. Hann getur valdið hættulegum sjúkdómum svo sem heilablæðingum, hjartabilun eða versnun á nýrnastarfsemi. Of hár blóðþrýstingur eða háþrýstingur eins og ástandið er oftast kallað eykur hættu á æðakölkun, sem getur leitt til stíflu í kransæðum eða slagæðum í heila og ganglimum.

Greining

Greining háþrýstings fer fram með einfaldri rannsókn sem er blóðþrýstingsmælingin. Yfirleitt þarf að mæla blóðþrýsting margsinnis til að fá haldgóða vitneskju um blóðþrýstingsástand einstaklingsins. Sumir eru viðkvæmir fyrir blóðþrýstingsmælingum og hækkar blóðþrýstingur þeirra heilmikið meðan verið er að mæla hann. Þetta er stofuháþrýstingur og getur verið ranglega greindur sem eiginlegur háþrýstingur. Þess vegna er stundum nauðsynlegt að mæla blóðþrýsting við aðrar aðstæður en læknisheimsókn, til dæmis með því að lána fólki blóðþrýstingsmæli til mælinga í heimahúsum eða á vinnustöðum. Unnt er að kaupa slíka mæla í flestum apótekum. Einnig eru til sjálfvirkir, tölvustýrðir bóðþrýstingsmælar, sem geta mælt blóðþrýsting með fyrirfram ákveðnu millibili ( t.d. á 30 mín. fresti) í lengri tíma, til dæmis heilan sólarhring og geta slíkar mælingar geta slíkar mælingar gefið mikilvægar upplýsingar í vafatilvikum.

Áður fyrr var talið, að aldraðir þyldu hækkaðan blóðþrýsting betur en hinir sem yngri eru, en í ljós hefur komið við nýlegar rannsóknir, að full ástæða er til þess að hafa áhyggjur af of háum blóðþrýstingi hjá öldruðum og einnig er nú vitað, að skynsamleg lækkun blíðþrýstings kemur ekki síður í að haldi hjá hinum öldruðu til að koma í veg fyrir fylgikvilla svo sem heilaáföll. Þegar blóðþrýstingur mælist við endurteknar mælingar með efri mörk undir 140 og/eða neðri mörk undir 90 mm kvikasilfurs, telst blóðþrýstingur eðlilegur og eru gildin 140/90 þannig eftir mörk hins eðlilega blóðþrýstings. Það kallast hins vegar ákveðin háþrýstingur ef efri og/neðri mörk eru við endurteknar mælingar 160 eða meira og/eða neðri mörk 95 eða meira. Gildin 160/95 eru þannig mörk háþrýstings. Þegar efri mörk eru hærri en 160, en neðri mörk lægri en 90, er talað um einangraðan slagbilsháþrýsting, sem er algengt ástand hjá öldruðu fólki og er ekki meinlaust eins og oft var talið áður fyrr. Bilið milli eðlilegs blóðþrýstings og háþrýstings samkvæmt þessum skilgreiningum (það er 140 - 160/90 - 95) kallast jaðarþrýstingur. Er þá stundum um að ræða byrjandi háþrýsting á vægu stigi, en stundum er aðeins um tímabundið ástand að ræða, væga blóðþrýstingshækkun, sem færist sjálfkrafa í eðlilegt horf. Vægur háþrýstingur getur yfirleitt engin sérstök einkenni, fólk kennir sér því einskis meins og leitar ekki læknis. Þess vegna ganga margir með aukið álag á æðakerfið árum saman án þess að vita af því. Brýnt er að allir sem komnir eru á miðjan aldur, láti mæla blóðþrýsting sinn og þekki blóðþrýstingsgildi sín. Þeim sem virðast hafa blóðþrýsting í hærra lagi, þótt ekki sé um sjúklega hækkun að ræða, er ráðlegt að láta fylgjast með blóðþrýstingnum til dæmis með mælingu einu sinni á ári. Með þessum hætti er unnt að koma í veg fyrir það, að alvarlegur háþrýstingur læðist að fólki og komi óþægilega á óvart með skyndilegum einkennum svo sem heilaáfalli eða kransæðastíflu.

Í langflestum tilvikum er orsök háþrýstings ókunn. Vitað er að tilhneiging til háþrýstings er oft ættlæg. Háþrýstingur getur komið í kjölfar nýrnasjúkdóma og innkirtlatruflana. Sterk gigtarlyf og lakkrís geta hækkað blóðþrýsting hjá sumum einstaklingum. Sumir eru viðkvæmari en aðrir fyrir saltneyslu, sem getur haft blóðþrýstingshækkandi áhrif. Hjá sumum veldur offita hækkun á blóðþrýstingi og hjá öðrum verkar mikil streita blóðþrýstingshækkandi.

Hjá fólki sem greinist með hækkaðan blóðþrýsting, finnast oft aðrir áhættuþættir hjarta- og æðasjúkdóma. Þar virðast vera um samsöfnun áhættuþátta að ræða og eru einstaklingar oft feitir, sérstaklega um brjóst og kvið. Þá kemur fram truflun á blóðfitum svo sem hækkun á kólesteróli eða lækkun á HDL - kólesteróli (góða kólesterólinu). Við þessa samsöfnun áhættuþátta greinist oft veiklað sykurþol eða jafnvel fullorðins sykursýki,ef vel er að gáð. Þessir einstaklingar sem eru oftast á miðjum aldri og geta virst vel á sig komnir, eru samt sem áður að rækta með sér kransæðasjúkdóm eða aðra æðakvilla. Það er því ekki nægilegt að beina athyglinni eingöngu að blóðþrýstingshækkuninni og meðhöndla hana, heldur þarf að ráðast á alla áhættuþættina. Þessir einstaklingar þurfa einatt að breyta um lífstíl, megrast um mörg kíló og hefja markvissa líkamsrækt, sem þarf að halda áfram árum saman. Nákvæm læknisskoðun getur gefið mikilvægar upplýsingar um áhrif háþrýstings á hjarta og æðakerfi. Einnig eru æðar í augnbotnum skoðaðar. Hjartaafrit og/eða hjartaómskoðun og ýmis blóðpróf og athugun á þvagi eru oft gerð við uppvinnslu sjúklings sem greinist með háþrýsting. Stundum færist blóðþrýstingur í eðlilegt horf með breytingu á lífsvenjum svo sem fækkun aukakílóa og markvissri líkamsrækt eins og að ofan getur. Sjálfsagt er að beita þessum aðferðum til lækkunar blóðþrýstings, en oftast þarf jafnframt þessu að gefa blóðþrýstingslækkandi lyfjameðferð, sem halda þarf áfram árum saman. Blóðþrýstingur hækkar oftast aftur, ef lyfjameðferð er hætt vegna þess að í raun er ekki verið að meðhöndla orsök blóðþrýstingshækkunarinnar heldur aðeins hækkunina sjálfa. Orsökin er eins og að ofan greinir oftast óþekkt. Nútíma lyfjameðferð gengur yfirleitt vel og lyfin hafa nú orðið tiltölulega fáar aukaverkanir og vitað er að með skynsamlegri blóðþrýstingslækkun má koma í veg fyrir fylgikvilla háþrýstingsins.

Að lokum skal það áréttað, að mikilvægt er að greina háþrýsting á vægu stigi. Rannsókn verður þá einföld og meðferð vænleg til árangurs. Forvarnarstarf sem felst í blóðþrýstingsmælingum við sem flest tækifæri er mikilvægt og æskilegt er, að allir viti nokkurn veginn um blóðþrýstingsgildi sín.

Tekið saman af Þorkeli Guðbrandssyni Lyflækningadeild, Sjúkrahúss Akraness í samráði við Guðmund Þorgeirsson, Lyflækningadeild Landspítalans. Gefið út á prenti af FARMASÍU ehf. Birt með góðfúslegu leyfi FARMASÍU ehf og höfunda

  • Greinar
  • Spurt og svarað
Þriðjudagurinn 7. agúst 2007
Blóðþrýstingur

Með blóðþrýstingi er átt við þrýsting í slagæðum líkamans. Blóðþrýstingur er nauðsynlegur til að viðhalda blóðrás til líffæra. Hjartað dælir blóðinu um &ael...

Meira