Lyfja

Lyf geta mengað náttúruna og umhverfi okkar eftir ýmsum leiðum. Þar er einkum um að ræða lyf sem líkaminn skilur út, förgun fyrndra lyfja á ófullnægjandi hátt, notkun dýralyfja í náttúrunni (t.d. við fiskeldi í kvíum) og iðnaðarmengun. Nýlega voru birtar niðurstöður ítalskrar rannsóknar þar sem í ljós kom að fjölmörg lyf voru í mælanlegu magni í drykkjarvatni eða ám á Norður-Ítalíu. Þetta er ekki fyrsta rannsóknin sem gefur svona niðurstöður en hún ætti að vera okkur áminning um að gera þarf miklu betur í þessum efnum.

Þúsundir tonna af lyfjafræðilega virkum efnum eru notaðar árlega til að meðhöndla og koma í veg fyrir sjúkdóma í mönnum og dýrum. Við eldi dýra til manneldis er notað mikið af lyfjum, m.a. sýklalyfjum, hormónum og lyfjum við sníkjudýrum. Mörg þessara efna (lyfja) útskiljast óbreytt eða sem umbreytt en virk efnasambönd, þau dreifast með þvagi og saur út í náttúruna og valda mengun. Stundum er lyfjunum bætt í fóðrið og þegar það er gert, t.d. í fiskeldi, getur verulegt magn lyfja borist beint út í náttúruna. Í sumum tilvikum er um iðnaðarmengun að ræða, þ.e. þegar lyf berast út í náttúruna frá framleiðanda viðkomandi efna. Þetta gerist einkum á tvennan hátt, vegna mistaka eða þegar framleiðandinn er að losa sig við gallaða framleiðslu með sem minnstum tilkostnaði; því miður eru þekkt dæmi um slíkt.

Förgun á fyrndum lyfjum eða lyfjaleifum sjúklinga er oft ábótavant. Fólki er iðulega bent á að lyfjabúðir taki við ónotuðum og fyrndum lyfjum til förgunar en við kannanir sem gerðar hafa verið erlendis hefur komið í ljós að einungis hluti lyfjaleifa skilar sér á þennan hátt. Ég veit ekki til þess að þetta hafi verið athugað hér á landi. Lyfjaleifar sem losaðar eru í salerni eða vaska eða er hent með venjulegu sorpi fara beint út í náttúruna og valda mengun. Lyfjaleifum sem skilað er í lyfjabúðir er hins vegað fargað á mismunandi hátt eftir því hvaða lyf á í hlut, sum lyf fara til framleiðandans til endurvinnslu en önnur fara í brennslu, sem veldur oftast mun minni umhverfismengun en ef lyfinu væri fleygt. Þetta stafar af því að sum lyf eru mjög stöðug í náttúrunni og flokkast sem þrávirk efni sem geta valdið mengun árum eða áratugum saman. Ekki eru þekkt dæmi um að svo mikið af lyfjum sé til staðar í drykkjarvatni eða matvælum að neysla þeirra valdi lyfjaverkun, venjulega er magnið minna en þúsundasti hluti þess sem þarf. Þetta er engu að síður verulegt áhyggjuefni vegna þess að þó að magnið sé lítið eru langtímaáhrif efnanna í náttúrunni og á líkamann óþekkt.

Í ítölsku rannsókninni sem nefnd var í upphafi voru gerðar mælingar á 16 algengum lyfjum. Mælt var í drykkjarvatni, árvatni og setlögum í ám á þremur stöðum í Norður-Ítalíu. Af þessum 16 lyfjum voru þrjú í mælanlegu magni í drykkjarvatni og einungis tvö voru ekki mælanleg í neinu af sýnunum. Þessar niðurstöður valda fólki töluverðum áhyggjum vegna þess að hugsanleg langtímaáhrif á lífríkið eru óþekkt. Ennfremur hefur lítið verið gert af svona mælingum og ástandið gæti þess vegna verið jafnslæmt eða jafnvel mun verra annars staðar. Ýmislegt er hægt að gera til að draga úr þessari mengun. Beita má þungum viðurlögum gegn þeim sem verða uppvísir að vísvitandi umhverfismengun með lyfjum, setja þarf mjög strangar reglur um notkun lyfja í dýraeldi og draga verður úr slíkri notkun eins og kostur er og farga þarf lyfjaleifum á eins hættulítinn hátt og hægt er. Margt af þessu er vissulega gert nú þegar en við þurfum greinilega að gera mun betur en hingað til.

Eitt af því sem allir geta gert er að sjá til þess að lyfjaleifum af heimilinu sé skilað í lyfjabúð til förgunar.

Magnús Jóhannsson Læknir, 2000. Efni fengið af vefsíðu höfundar. Birt með góðfúslegu leyfi höfundar.