Milliverkanir eru samnefni fyrir ýmiss konar örðugleika sem upp geta
komið samfara lyfjameðferð. Milliverkanir draga dilk á eftir sér. Fyrir
það fyrsta lendir sjúklingurinn í hremmingum, jafnvel hættu því að mjög
alvarleg heilsufarsvandamál fylgja milliverkunum. Þá er kostnaður fyrir
heilbrigðiskerfið töluverður af þessum orsökum.
Ýmsir þættir
valda því að sjúklingurinn verður frekar bráð milliverkana. Hér mætti
nefna það að hann neytir samtímis margra ólíkra lyfja svo og er á
lyfjum sem fela í sér þröngan lyfjafræðilegan stuðul. En með því er átt
við það lyf sé mjög viðkvæmt fyrir truflunum á styrkleika sínum í
líkamanum vegna þess að lítil munur er á læknandi styrk og styrkleika
sem veldur óæskilegum áhrifum. Líkurnar á milliverkun eru taldar vera
nánast 100 % þegar fjöldi lyfjategunda er átta eða fleiri sem
sjúklingur innbyrðir. Ýmsir sjúkdómar geta líka aukið hættu á að
milliverkunum, t.d. lifrarsjúkdómar, sykursýki, flogaveiki ofl. En
þetta eru allt sjúkdómar þar sem skiptir miklu máli að sé gott jafnvægi
á lyfjagjöf. Ýmislegt fleira veldur milliverkunum en það sem hér var
talið.
Hvað felst í hugtakinu milliverkun? Milliverkanir
verða þegar eðlileg virkni lyfs breytist vegna utanaðkomandi truflandi
þátta í líkamanum. M.ö.o. lyf hefur ekki sömu áhrif sé eitthvað sem
hamlar eða dregur úr áhrifum þess. Þessir truflandi þættir geta verið
margs konar, s.s. annað lyf, náttúrulyf, fæðubótarefni, fæða eða
alkahól eins og taflan sýnir:
Hvað helst veldur milliverkunum Lyf - lyf Lyf - náttúrulyf Lyf - fæðubótarefni Lyf - fæða Lyf - alkahól
Milliverkun
skýrist betur með eftirfarandi dæmi: Flavoníðar í greipsafa geta
milliverkað við lyfið Felódípín þannig að styrkur þess eykst mjög mikið
og getur valdið truflunum á hjartslætti og óeðlilegri lækkun á
blóðþrýstingi. Orsökina er að finna í því að flavoníðar eru brotnir
niður af sama ensími og Felódípín.
Hvað er fræðileg milliverkun?Með
því að tala um fræðilega milliverkun er einfaldlega verið að segja með
þessu orðalagi að möguleiki á milliverkun gæti verið fyrir hendi. Þó er
ekki víst að til milliverkana komi ef t.d. tveggja lyfja er neytt sem
hafa þekkta o.þ.a.l. fræðilega milliverkun. Margar gerðir milliverkana
þekkjast ekki til hlítar, einkum þær óalgengu. Sem betur fer eru
fjöldamargar kunnar og því er hægt með fyrirbyggjandi aðgerðum að koma
í veg fyrir þær. Rannsóknir hafa sýnt mjög misstórar tíðnitölur þegar
kemur að því að svara því hversu oft milliverkanir koma upp hjá
sjúklingur, eða allt frá 6% hjá yngri sjúklingum til 53% hjá eldri
sjúklingum á langtímameðferð. Undirliggjandi sjúkdómar geta einnig
aukið líkur á því að fræðileg milliverkun valdi usla.
Hvað eykur líkur á fræðilegum milliverkunum?Milliverkum
fjölgar eftir því sem sjúklingar eru eldri og fjölda lyfja sem hann
tekur að staðaldri. Kanadísk rannsókn á 50.000 öldruðum sjúklingum
sýndi það að eftir því sem sjúklingar gengju milli fleiri lækna sem
ávísuðu lyfjum til þeirra, því meiri urðu líkur á milliverkunum. Að
leita aðeins til heimilislæknis og eins apóteks dregur verulega úr
þessum líkum
Hvað er það sem gerist í milliverkun?Milliverkanir geta haft áhrif á verkun, frásog, dreifingu, umbrot og útskilnað lyfs í líkamanum.
Afleiðingar milliverkunar:
- Lyfhrif beggja eða annars lyfs aukast.
- Eituráhrif annars eða beggja lyfja aukast.
- Mögnun verður á lyfhrifum lyfjanna.
Hvernig gerist þetta?Dæmin hérna eru miðuð við það
að lyf milliverki við annað lyf en í raun getur ótal margt annað en lyf
haft áhrif eins og fæða, alkahól o.s.frv.
Skýringar á milliverkunum
- Lyf geta minnkað eða aukið frásog annarra lyfja.
- Lyf geta haft áhrif hvort á próteinbindingu annars.
- Lyf geta haft áhrif hvort á flutning annars til og frá vefjum og aukið eða minnkað flutningsstyrkinn.
- Lyf geta hraðað eða hamið umbrot annarra lyfja.
- Lyf geta hraðað eða hægt á útskilnaði annarra lyfja.
- Lyf geta haft truflandi áhrif á viðtaka hvors annars. Þ.e.a.s. bindistað lyfja.
Þessir þættir valda því síðan að lyfið verkar ekki sem skyldi og
upp geta komið aukaverkanir, vegna aukinnar virkni lyfsins eða þá að
lyfið verður máttlítið af því að lyfinu tekst ekki að öðlast næginlegan
styrk í líkamanum, t.d. vegna áhrifa á upptöku (frásog) eða hröðun á
niðurbroti.
Friðþjófur Már Sigurðsson, lyfjafræðingur