Lyfja

Hver áhrif lyfja eru á konur á meðgöngu er almennt ekki vitað enda meginreglan sú að prófa ekki lyf undir slíkum kringumstæður. Það þykir með réttu siðlaust að viðhafa rannsóknir á þunguðum konum og þær eru örugglega ekki margar konurnar sem hefðu áhuga á því að gerast tilraunardýr og gjalda jafnvel fyrir með dýru verði, heilsu sinni og þroska fósturs.

Þegar lyf er markaðssett þarf að liggja fyrir gríðalegt magn upplýsinga. Óhjákvæmilega skapast vandamál þegar lyf og þungaðar konur eiga í hlut af því að oft skortir upplýsingar um lyfið og áhrif þess meðan á meðgöngu stendur. Áhrif lyfja á meðgöngu eru rannsökuð með tilraunum á dýrum. Reglan er sú að lyf sem valda fósturskaða í slíkum rannsóknum eru ekki gefin þunguðum konum. Niðurstöður rannsókna á dýrum gefa þó ekki alltaf rétta mynd. Líkamsstarfsemi mannsins er ekki sú sama og til að mynda hjá músum og því reynist erfitt að alhæfa sömu áhrif lyfsins á menn og mýs. Einnig er þekkt að lyf sem vitað er að valdi skaða á fóstri manna þurfa ekki að valda skaða á dýrafóstrum. Engu að síður þykja tilraunir af þessu tagi gefa nokkuð góða vísbendingu.

Fá lyf þekkjast sem geta valdið fósturskaða en mun fleiri liggja undir grun. Þótt ítarlegri og fleiri upplýsingar um áhrif lyfja á meðgöngu komi alltaf til að skorta er engu að síður að bætast æ meiri vitneskja í sarpinn. Fjöldi tegunda lyfja er gefinn á meðgöngu vegna þess að það er talið með öllu óhætt og/eða nauðsynlegt að neyta þeirra

Hræðsla við að taka inn lyf á meðgöngu er þó alls ekki ástæðulausu. Sinnuleysi í þessum málum olli einhverju mesta slysi í sögu lyfjanotkunar. Um miðja síðustu öld var fólk almennt lítið að velta því fyrir sér hvort lyf gætu haft áhrif á fóstur á meðgöngu eða ekki, en í kringum 1960 kom upp dapurlegt mál sem kollvarpaði þessari afstöðu og olli því að strangara eftirliti varð komið á. Á þessum tíma var markaðssett lyf gegn ógleði á meðgöngu eða morgunógleði. Fljótlega kom þó í ljós að notkun lyfsins gat valdið hræðilegri vansköpun í börnum og var það þá strax tekið af markaði. Þetta lyf kom aldrei til Íslands og olli því engum skaða hérna.

Hvenær er hættan mest?

Hættan er mest fyrir fóstur að skaðast af lyfjum á fyrstu 2-3 mánuðum meðgöngu eða þegar líffæri fósturs eru að mótast. Að þeim tíma liðnum fer áhættan minnkandi hjá móður að neyta lyfja en er þó alltaf til staðar. Lyf sem valda fósturskaða eftir þriðja mánuðinn hafa frekar áhrif á þroska fóstursins en að þau valdi vefjaskemmdum.
Fósturskemmdir geta að sjálfsögðu stafað af öðrum orsökum en lyfjanotkun. Það er full ástæða að fara varlega í það að taka inn vítamín, náttúrulyf og fæðubótarefni á meðgöngu svo fátt eitt sé nefnt. Þá ættu konur að huga vel að almennu heilbrigði.

Hvers vegna að nota þá lyf á meðgöngu?

Þótt almenna reglan sé sú að forðast beri lyfjagjöf á meðgöngu geta komið upp þær aðstæður að slíkt sé talið nauðsynlegt. Þegar meta þarf áhættu af lyfjameðferð á meðgöngu fyrir fóstur og móður þarf að gera sér grein fyrir því hver áhættan er fyrir móður og barn sé lyfjameðferð hætt. Er heilsu móður stefnt í meiri hættu en fósturs ef lyfjameðferð er hætt? Eða fylgir lyfjameðferð það mikil áhætta fyrir heilsu móður og barns að ráðlagt sé að hætta henni? Þessi staða kemur t.d. upp þegar sjúkdómar, eins og sykursýki, flogaveiki eða AIDS, eru til staðar. Þá er tvímælalaust meiri hætta á að skaða fóstrið sé sjúkdómurinn ekki meðhöndlaður með lyfjagjöf. Vandlega valin lyf og strangt eftirlit draga úr hættunni. Stundum kemur það fyrir að kona neytir lyfs áður en hún gerir sér grein fyrir því að hún gengur með barni. Í slíkum tilfellum skiptir miklu máli hvaða lyf á í hlut.

Þessi umfjöllun er ekki hugsuð sem neinn hræðsluáróður heldur einungis innlegg til þess að varpa ljósi á þessi mál. Hafa ber alltaf í huga að sérhvert mál er varðar lyfjagjöf á meðgöngu þarf að skoða rækilega út af fyrir sig.


Friðþjófur Már Sigurðsson lyfjafræðingur