Lyfja

Spurning:

Er erfitt að hætta að nota þunglyndislyf þegar þau er óþörf. Eru þessi lyf vanabindandi?

Svar:

Þeir eiginleikar sem gera lyf vandabindandi eru fíkn, þol og fráhvarf. Fíkn getur myndast ef lyf veldur t.d. vellíðan. Þetta er ekki tilfellið með þunglyndislyf. Þau valda ekki vellíðan eða vímu þegar fólk tekur þau, áhrif á þunglyndi koma fyrst fram eftir nokkrar vikur, og þau hafa ekki áhrif á annars heilbrigt fólk. Það er því hverfandi hætta á að lyfin séu misnotuð á sama hátt og fíknilyf.

Þegar líkaminn myndar þol gegn áhrifum lyfja þarf sífellt stærri og stærri skammta til að ná fram sömu áhrifum. Það myndast ekki þol á þennan hátt gegn áhrifum þunglyndislyfja, og einstaklingar sem nota þessi lyf taka sömu skammta mánuðum saman.

Hins vegar er aðra sögu að segja varðandi fráhvarfseinkenni, en þau geta komið fram þegar notkun þunglyndislyfja er hætt skyndilega eftir langa meðferð. Þetta á sérstaklega við um mörg nýrri þunglyndislyf, svokölluð SSRI lyf.

Þunglyndislyf hafa áhrif á umskipti boðefna í miðtaugakerfinu, og valda breytingu á jafnvægi þeirra. Nú hefur fundist mikill fjöldi efna sem getur virkað sem boðefni í miðtaugakerfinu, en aðeins nokkur þeirra eru tengd við þunglyndi. Þunglyndi virðist helst tengjast minnkaðri virkni serótóníns og noradrenalíns, og þau lyf sem nú eru notuð við þunglyndi auka flest áhrif þessara boðefna. Þessar breytingar gætu þó aðeins verið hluti af flókinni atburðarás sem er ekki þekkt að fullu. Það bendir ýmislegt til þess að svo sé, til dæmis er eitt þunglyndislyf á markaði í Evrópu, þó ekki hér á landi, sem dregur úr áhrifum serótóníns en hefur sambærileg áhrif á þunglyndi og þau lyf sem auka áhrif boðefnisins.

Þó að líkaminn myndi ekki þol gegn áhrifum þunglyndislyfja getur hann aðlagast þeim. Ef lyfin eru tekin að staðaldri í einhvern tíma verða breytingar á starfsemi miðtaugakerfis, þannig að nýtt jafnvægi myndast í umbrotum á þeim boðefnum sem lyfin hafa áhrif á. Það má kannski segja að lyfin sparki kerfinu öllu í jafnvægi, frekar en að þau leiðrétti eitthvert eitt tiltekið ferli. Þegar líkaminn er búinn að aðlagast því að lyfið sé til staðar geta það verið töluverð viðbrigði ef skyndilega er hætt að taka lyfið. Í sumum tilfellum geta komið fram fráhvarfseinkenni. Fráhvarfseinkenni sem hefur verið lýst líkjast flensueinkennum - ógleði, niðurgangur, lasleiki, svimi, kvíði og svefntruflanir. Mestar líkur eru á að þessi einkenni komi fram 1-2 sólarhringum eftir að notkun lyfsins er hætt. Hægt er að komast hjá þessum einkennum með því að minnka skammta smám saman áður en töku lyfsins er hætt. Það er þó misjafnt hversu mikil þörf er á því eftir tegundum þunglyndislyfja og þeim skömmtum sem eru notaðir.

Almennt eru lyfin tekin í nokkurn tíma eftir að fullum bata er náð, oft í nokkra mánuði. Þunglyndi getur verið mjög langvarandi sjúkdómur, og í sumum tilfellum er nauðsynlegt að taka lyfin til frambúðar. Ef lyfjanotkun er hætt of snemma er hætta á bakslagi, þ.e. að þunglyndið komi aftur fram. Það verður að gera greinarmun á því og fráhvarfseinkennum lyfjanna. Þreyta, depurð, breytingar á matarlyst og svefntruflanir eru allt þunglyndiseinkenni og því merki um bakslag.

Það er því ekki hægt að segja að þunglyndislyf séu vanabindandi. Þau eru ekki endanleg lækning gegn þunglyndi heldur halda einkennum þess niðri. Fólk getur því þurft að taka lyfin til lengri tíma ef hætta er á bakslagi, og er í þeim skilningi háð lyfjunum til að veikjast ekki aftur. Fólk verður aftur á móti ekki háð lyfjunum sem slíkum. Möguleiki á fráhvarfseinkennum er eina einkennið sem þunglyndislyf eiga sameiginlegt með vanabindandi lyfjum. Þessi fráhvarfseinkenni eru væg og auðvelt að komast hjá þeim. Þau ættu því ekki að draga úr notagildi þunglyndislyfja svo teljandi sé.

Ýmir Vésteinsson lyfjafræðingur