Lyfja

Spurning:

Er hægt að lækna geðklofa án lyfja?

Svar:

Geðklofi er ólæknanlegur sjúkdómur eins og t.d. sykursýki. Einstaklingur sem haldinn er insúlínháðri sykursýki þarf daglega insúlín og ef sykurstjórnunin er góð er hann einkennalaus, en hann er aldrei læknaður því ef hann fær ekki insúlín blossa sjúkdómseinkenni upp á ný. Það sama gildir um geðklofa. Einn fjórði til einn þriðji geðklofasjúklinga fá fullan bata, það er verða einkennalausir eða einkennalitlir við viðeigandi lyfjameðferð. Aðrir fá bata að hluta en um 5% svara alls engri meðferð. Geðklofasjúklingur sem fær fullan bata af lyfjameðferð veikist á ný þegar meðferð er hætt. Bakslagið kemur ekki strax eftir að lyfjameðferð er hætt heldur oftast að nokkrum mánuðum liðnum og villir því oft um fyrir t.d. ættingjum, sem þá telja að sá sjúki sé læknaður fyrst hann er einkennalaus án lyfja. Lyfin taka langan tíma að verka og verka áfram í 2-3 mánuði eftir að töku þeirra er hætt. Innan hálfs árs hafa 50-60% veikst á ný og allt að 80% innan árs. Ef beitt er á viðhaldsmeðferð fá 10-15% bakslag innan 6 mánaða og 25% innan 12 mánaða. Þetta á við þegar eingöngu er veitt lyfjameðferð, sjá nánar hér neðar þegar fjölþættari meðferð er beitt.

Einkennum geðklofa má skipta í:

Jákvæð einkenni
Ranghugmyndir, ofskynjanir, hugsanatruflanir , ruglingslegt og samhengislaust tal, ruglingsleg og afbrigðileg hegðun og stjarfi.

Neikvæð einkenni eða brottfallseinkenni
Framtaksleysi og skortur á frumkvæði, einhverfa, andleg og líkamleg tregða, félagsleg einangrun, almennt áhugaleysi, hirðuleysi um sjálfan sig og umhverfi, getuleysi til að sinna athöfnum daglegs lífs, gleðileysi og tilfinningaleg flatneskja.

Þunglyndi

Ýmsar vitrænar truflanir
Eins og minnistruflanir, lök rökhugsun, vanhæfni til að hugsa óhlutbundið, eiga erfitt með allt skipulag og að vinna samtímis með fleiri en eitt áreyti (truflun á yfirstjórn heilastarfseminnar í framheila). Þessar truflanir geta gengið það langt að valda svo alvarlegri vitrænni skerðingu að líkist heilabilun.

Eldri geðklofalyf eins og Trilafon og Haldol verka vel á flokk 1 þ.e. ranghugmyndir, ofskynjanir, hugsanatruflanir og stjarfa, en síður einkennin í flokki 2, 3 og 4. Einnig hafa gömlu lyfin óþægilegar aukaverkanir, sem draga úr meðferðarheldni. Aukaverkanirnar og innsæisleysi þess sjúka á sjúkdóminn eru helstu þröskuldar þess að sá sjúki taki lyfin rétt eða yfir höfuð. Í Danmörku er talið að allt að 50% taki ekki lyfin eins og mælt er fyrir um og í Englandi allt að 70-80%. Meðferðarheldnin hjá geðklofasjúklingum er því mjög léleg og því oft gripið til meðferðar með forðasprautum sem endast í 2-4 vikur í senn.

Með nýrri lyfjum sem hafa verið að koma fram á síðustu árum eins og Zyprexa, Risperdal og Seroquel hefur náðst betri árangur en með eldri lyfjum. Sama gildir og um gamalt óhefðbundið lyf, Leponex, en vegna hættu á alvarlegum aukaverkunum er það lyf aðeins gefið í völdum tilfellum, enda þarf að fylgjast reglubundið og náið með blóðhag þegar það lyf er gefið vegna hættu á fækkun hvítra blóðkorna. Nýju lyfin hafa minni aukaverkanir, verka jafn vel og þau eldri á flokk 1, verka einnig töluvert á flokk 2 og 3 og allt bendir einnig til þess að þau verki á flokk 3, þ.e. dragi úr eða jafnvel komi í veg fyrir þær vitrænu truflanir sem sjúkdómurinn oftast leiðir af sér.

Hið fullkomna lyf er enn ekki til, en stöðugt er verið að þróa betri lyf, sem verka betur og hafa minni aukaverkanir. Miklar vonir eru bundnar við að lykillinn að lækningu sjúkdómsins finnist á sviði erfðavísindanna.

Í dag er það galli að nýju lyfin fást ekki enn í forðaformi, þar sem nauðsynlegt er að meðhöndla mjög marga geðklofasjúklinga með forðasprautum, þar sem þeir eru ekki til samvinnu um lyfjatöku vegna síns innsæisleysis. Vonir standa þó til þess að lyfið Risperdal komi á markað síðla árs 2001 í forðaformi.

Það er þannig ekki hægt að lækna geðklofa með lyfjum, en lyfin veita bata með því að eyða einkennum sjúkdómsins.

Að lækna geðklofa án lyfja er ekki hægt. Hinsvegar er nauðsynleg margvísleg önnur meðferð samhliða lyfjameðferðinni til að bati náist og haldist. Þar er mikilvæg endurhæfing, félagslegur stuðningur, stuðningur við fjölskyldu og fræðsla til þess sjúka og fjölskyldu hans. Búa þarf hinn sjúka undir að takast á við lífið hvort sem hann býr sjálfstætt með eða án stuðnings eða á sambýli. Ef samhliða lyfjum ekki er hugað að félagslegum stuðningi og hjálp og að fjölskyldu sjúklings er enn meiri hætta en ella á bakslagi og að sjúkdómseinkenna verði vart á ný.

Samkvæmt danskri rannsókn, ef eingöngu er beitt lyfjmeðferð veikjast 40% á ný innan árs og 66% innan tveggja ára, ef samhliða lyfjameðferð er veitt endurhæfing og félagsleg þjálfun og stuðningur veikjast aðeins 20% á ný innan árs og 40% innan tveggja ára, ef samhliða lyfjameðferð er veitt fræðsla og stuðningur til fjölskyldu veikjast 20% á ný innan árs og 30% innan tveggja ára. Ef allt þrennt ofannefnt fer saman þ.e. lyfjameðferð, endurhæfing, félagsleg þjálfun og stuðningur ásamt stuðningi og fræðslu til fjölskyldu veikjast nánast engir á ný innan árs og um 25% innan tveggja ára.

Þetta sýnir hve mikilvægt er að veita geðklofa fjölþætta meðferð, en ekki einungis lyfjameðferð.

Kristófer Þorleifsson geðlæknir