Járn

Steinefni og snefilefni

  • Jarn

Járn er snefilefni og nauðsynlegt líkamanum. Járn er í blóðinu í próteinsambandi sem kallast hemóglóbín og það er líka í öllum rauðum blóðkornum.

Hemóglóbín flytur súrefni til vefja líkamans og koldíoxíð frá frumum líkamans.

Heiti
Járn, iron, ferrous sulphate.

Uppspretta
Innmatur svo sem lifur og hjörtu, rautt magurt kjöt, haframjöl, eggjarauður, ostrur og þurrkaðir ávextir.

Verkun

  • Nauðsynlegt fyrir myndun hemóglóbíns. 
  • Nauðsynlegt fyrir myndun bandvefs í líkamanum.


Notkun - verkun

  • Við blóðleysi vegna járnskorts sem gæti stafað af langvarandi blóðmissi, aukinni þörf á járni eins og við þungun og ónógri neyslu á járni í fæðu. 
  • Styrkir ónæmiskerfið.


Ráðlagðir dagskammtar

Ungbörn < 6 mán   ---
Ungbörn 6-23 mán 8 mg
Börn 2-5 ára 8 mg
Börn 6-9 ára 9 mg
Karlar 10-17 ára 11 mg
Karlar >18 ára 9 mg
Konur 10-13 ára 11 mg
Konur 14-30 ára 15 mg
Konur 31-60 ára* 15 mg / 9 mg
Konur > 60 ára 9 mg
Konur á meðgöngu 15 mg
Konur með barn á brjósti 15 mg

*Ráðlögð neysla fyrir konur eftir tíðahvörf er 9 mg.

Margar konur geta ekki svarað aukinni járnþörf á meðgöngu í matarræði og er því ráðlagt að taka aukalega 30-60 mg af járni á dag. Þörf mjólkandi mæðra eykst ekki verulega fyrir járn en gott þykir að taka járn í nokkurn tíma eftir barnsburð.

Járnskortur

  • Veldur blóðleysi/blóðskorti sem lýsir sér í þreytu og slappleika. 
  • Þeir sem eiga á hættu að fá járnskort eru ungabörn og börn yngri en tveggja ára, unglingsstúlkur, þungaðar konur, konur fyrir tíðahvörf og aldraðir. Konur í íþróttum sem byggjast á miklu þoli eiga líka á hættu að fá járnskort.

Járneitrun

  • Einkenni eitrunar koma einkum fram í magaverkjum, niðurgangi og blóði lituðum uppköstum, þá getur járn einnig horfið úr vefjum. 
  • Járneitrun getur leitt til truflana í starfsemi hjarta og lifur. 
  • 2-10 grömm af járni geta valdið banvænni eitrun í börnum sé þess neytt í einu. 


Aukaverkanir
Hægðatregða, svartar hægðir, niðurgangur, brjóstsviði, ógleði og magaverkir.

Milliverkanir

  • C-vítamín eykur frásog járns frá þörmum, þess vegna er gott að taka C-vítamín með járni. 
  • Sýrubindandi lyf geta dregið úr frásogi járns, þess vegna þurfa að líða 1-2 klst. milli inntöku járns og sýrubindandi lyfja. 
  • Asetýlsalisýlsýra (t.d. Aspirin Actavis®) getur haft áhrif á frásog járns. 
  • Járn getur bundist við tetrasýklínsambönd (sýklalyf) og þannig hamið frásog þeirra. 1-2 klst. verða því að líða milli inntöku járns og tetrasýklínsambanda.


Frábendingar
Engar þekktar.

Heimildir
R. S. Hillman. Hematopoietic agents. Goodman & Gilman´s The pharmacological basis of therapeutics 9th edition. 1996 McGraw-Hill, New York. Bls. 1317-1325, 1549.

H.P. Rang, M.M. Dale og J.M. Ritter. Pharmacology 4th edition. 1999 Churchill Livingstone, Edinburgh. Bls. 329-331.

H. R. Jóhannesson, S. Ó. Ólafsson. Bætiefnabókin, Handbók um vítamín, steinefni og fæðubótarefni. 1995 Mál og menning, Reykjavík. Bls. 70-73.

www.landlaeknir.is

Anna Elín Kjartansdóttir, Valdís Beck og Þóra Jónsdóttir, lyfjafræðingar.

(Ráðlagðir dagskammtar uppfærðir í febrúar 2014 skv. leiðbeiningum frá Embætti landlæknis; Jóna Valdís Ólafsdóttir, lyfjafræðingur).